У Беларусі прынцыпы кіравання папуляцыямі паляўнічых жывёл будуюцца на вызначэнні аптымальнай колькасці віду на канкрэтнай тэрыторыі, устаноўленай паляўніцтваўпарадкаваннем на падставе ацэнкі якасці месца пражывання і колькасці віду, што атрымліваецца ў выніку правядзення розных улікаў. Якасць і ёмістасць месцапражывання дзікіх жывёл з’яўляюцца вельмі дынамічнымі. У наш час навукова абгрунтаванага і дакладнага метаду іх адзнакі не існуе. У мэтах удасканалення кіравання паляўнічымі відамі прапануецца ўкараняць адаптыўныя прынцыпы кіравання. Апісваюцца паказчыкі, якія могуць выкарыстоўвацца для адзнакі стану папуляцый і іх негатыўнага ўплыву на дзейнасць чалавека. Абгрунтоўваецца сістэма збору паказчыкаў і іх аналізу для органаў дзяржаўнага кіравання ў мэтах прыняцця імі кіраўніцкіх рашэнняў у прыродакарыстанні, звязаным з паляўнічай гаспадаркай.

Прадстаўлены бягучая і прагнозная імаверныя ацэнкі прыгоднасці тэрыторыі Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка (ПДРЭЗ) да ўкаранення інвазіўных дрэўных відаў раслін – Acer negundo і Robinia pseudoacacia. Выкарыстаны падыход максімальнай энтрапіі (MaxEnt) з уключэннем звестак аб месцах вырастання і ўмоў асяроддзя, у якіх для кожнага віду выяўлены найбольш значныя фактары для распаўсюджвання. Вызначана, што ў цяперашні час спрыяльныя ўмовы для вырастання A. negundo сустракаюцца на 31,53 тыс. га (14,7 % плошчы ПДРЭЗ), R. Pseudoacacia – на 33,60 тыс. га (15,7 %). Прагнозная верагоднасць распаўсюджвання відаў пабудавана па SSP-сцэнарыях змены клімату, у адпаведнасці з якімі выяўлена, што толькі для R. pseudoacacia па SSP1-2.6 да канца XXI ст. будзе назірацца павелічэнне плошчаў (39,52 тыс. га, або 18,5 %) са спрыяльнымі ўмовамі для росту. Ва ўсіх астатніх выпадках прагназуецца памяншэнне прыгодных плошчаў для фарміравання супольнасцяў з інвазіўнымі дрэўнымі відамі раслін: у A. negundo – ад 17,15 тыс. га (8,0 % плошчы ПДРЭЗ) да 0,04 тыс. га (< 0,1 %), R. Pseudoacacia – ад 10,45 тыс. га (4,9 %) да 2,79 тыс. га (1,4 %).

Разгледжаны асаблівасці сезоннай дынамікі фітапланктонных супольнасцяў у азёрах рознага трафічнага статусу Беларускага Паазер’я. Матэрыялам для аналізу паслужылі 66 проб, адабраных на 11 азёрах у перыяд з мая па верасень 2023-2025 гг. Аб’ектам даследавання з’яўляўся фітапланктон азёр рознага трафічнага статусу Беларускага Паазер’я. Для ацэнкі адрозненняў паміж супольнасцямі і візуалізацыі даных ужываліся шматмерныя статыстычныя метады (кластарны аналіз і неметрычнае шматмернае шкаляванне NMDS на аснове адлегласцяў Брэя– Кертыса). Паказана, што характар сезоннай дынамікі і ступень падабенства фітапланктонных супольнасцяў істотна залежаць ад трафічнага стану вадаёмаў. Мезатрофныя азёры з рысамі алігатрафіі адрозніваюцца найбольшай устойлівасцю і высокім падабенствам супольнасцяў паміж сабой ва ўсе сезоны, мезатрофныя азёры займаюць пераходнае становішча, дэманструючы максімальнае падабенства з менш трофнымі сістэмамі вясной і найбольшыя адрозненні ў познегадовы перыяд. Эўтрофныя азёры найбольш падобныя паміж сабой летам, у перыяд максімальнай прадуктыўнасці. Гіперэўтрофныя вадаёмы адрозніваюцца найбольшай сезоннай зменлівасцю і мінімальным падабенствам з іншымі тыпамі азёр, асабліва ў познегадовы перыяд. NMDS-ардынацыя паказала, што сезонны эфект узмацняецца з ростам трофнасці азёр, летнія і познегадовыя станы фітапланктонных супольнасцяў з’яўляліся найбольш адрознымі, вясновыя супольнасці характарызаваліся вялікім падабенствам паміж азёрамі рознага трафічнага статусу.

Прыведзены вынікі параўнальнага даследавання ў паўднёвай агракліматычнай зоне Беларусі ў кантрастныя па гідратэрмічным рэжыме сезоны 2023 і 2025 гг. біяхімічнага складу пладоў 5 новых інтрадукаваных гатункаў бружмелю сіняга – Aurora, Honey bee, Indigo Gem, Wojtek, Zojka і раяніраванага сорту Ленінградскі волат па колькасці шэрагу арганічных кіслот, вугляводаў і фенольных злучэнняў і ступені яго трансфармацыі ў працэсе захоўвання ў звычайным газавым асяроддзі пры нізкіх станоўчых тэмпературах. Ва ўсіх або большасці таксонаў бружмелю халаднаватае і дажджлівае надвор’е мая – чэрвеня 2025 г. спрыяла ўзбагачэнню пладоў адносна больш спрыяльнага па ўмовах надвор’я сезона 2023 г. арганічнымі злучэннямі рознай хімічнай прыроды і павышэнню іх нутрыентнай каштоўнасці па сукупнасці 14 біяхімічных характарыстык, найменшаму – у сорта Ленінградскі волат і найбольш значнаму – у новых тэсціруемых таксонах, асабліва ў сартах Indigo gem і Zojka. Нягледзячы на параўнальна непрацяглы перыяд захоўвання пладоў бружмелю, абмежаваны 8 суткамі, выяўлена істотная трансфармацыя іх біяхімічнага саставу, у якой адзна чаны падобныя ва ўсіх таксонаў заканамернасці, якія праяўляюцца ў значным абядненні свабоднымі арганічнымі, аскарбінавай і гідраксікарычнымі кіслотамі, часткова пекцінавымі рэчывамі, антацыянавымі пігментамі пры зніжэнні агульнай колькасці біяфлаваноідаў, на фоне абагачэння сухімі рэчывамі, катэхінамі, флаваноламі, растваральнымі цукрамі пры павелічэнні паказчыка цукракіслотнаго індэкса і неадназначных змяненняў у складзе дубільных рэчываў. Паказана, што накіраванасць і ступень выразнасці выяўленных тэндэнцый у значнай меры вызначаліся генатыпам раслін і хімічнай прыродай арганічных злучэнняў. Устаноўлена, што найменшай, прычым падобнай залежнасцю ад гідратэрмічнага рэжыму сезона характарызаваўся працэс трансфармацыі біяхімічнага складу пладоў у сартоў Indigo gem і Aurora, тады як найбольшай – у сартоў Honey bee і Zojka пры прамежкавым падобным становішчы ў сартоў Wojtek і Ленінградскі волат.

Прыведзены даныя маніторынгавых (2018–2022 гг.) даследаванняў рэсурсна-цэнатычных параметраў (сустракальнасць, мноства, ураджайнасць, вышыня) Vaccinium vitis-idaea L. (брусніцы) на ўзроставым градыенце дрэвастою сасняку імшыстага (плошча 20,5 тыс. га; Аўгустоўскае лясніцтва, Гродзенская вобл., Universal Transverse Mercator: 34UFE3). Рэсурсазнаўчыя пошукі праводзілі метадам праектыўнага пакрыцця. Сустракальнасць V. vitis-idaea ў сасновых супольнасцях вар’іруе ў межах ад 4 да 100 %, мноства – ад 1,00 ± 0,00 да 12,45 ± 1,08 %, вышыня парасткаў – ад 5,89 ± 0,32 да 10,39 ± 0,42 см, ураджайнасць парасткаў (паветрана-сухая сыравіна) – ад 0,74 ± 0,13 да 51,07 ± 0,82 г/м². Устойлівыя высокія значэнні рэсурсна-цэнатычных параметраў V. vitis-idaea адзначаны ў перастойных сасняках імшыстых. Па меры павелічэння ўзросту дрэвастою і фарміравання стабільнага жывога надглебавага покрыва ляснога тыпу з’яўляецца лінейная залежнасць рэсурсна-цэнатычных параметраў V. vitis-idaea ад увільгатнення (r_s = 0,57–0,74, p < 0,05) і ўтрымання азоту ў глебе (r_s = 0,50–0,57, p < 0,05). Рэкамендавана нарыхтоўваць Cormi Vitis idaeae ў рэнтабельным аб’ёме да правядзення рубкі або ў 1–2-гі год пасля правядзення дадзенага тыпу рубкі галоўнага карыстання.

Прыводзяцца вынікі параўнальнага даследавання анатама-марфалагічных паказчыкаў ігліцы «ведзьмінай мятлы» сасны веймутавай (Pinus strobus L.) і яе вегетатыўнага патомства. У якасці кантролю выкарыстоўвалася ігліца звычайнай часткі кроны. Паказана, што даўжыня, плошча паверхні, аб’ём, сухая маса, плошча флаэмы і плошча смалянога канала ў «ведзьмінай мятлы» ніжэй за норму. Пры гэтым шырыня, таўшчыня эпідэрмы, колькасць клетак эндадэрмы, колькасць смаляных каналаў і плошча смаланоснай тканкі вышэй за норму. У вегетатыўнага патомства адбываецца яшчэ большае зніжэнне паказчыкаў большасці прыкмет, пры гэтым устаноўлены не толькі стабільныя (суадносіны шырыні і таўшчыні) параметры, але і якія павялічваюцца (таўшчыня покрыўных тканін) у адносінах да нормы.

Прадстаўлены вынікі выкарыстання раствораў бактэрыяльных прэпаратаў айчыннай вытворчасці, штамамі якіх з’яўляліся Enterobacter, Rahnella, Pseudomonas і Bacillus, ва ўмовах абедненага пяшчанага субстрату.

У варыянтах вопыту назіралася ўзмацненне глебавага дыхання і павелічэнне глебавай мікробамасы на 38 і 30 % адносна кантрольнага варыянта. Унясенне прэпаратаў “Бактапін”і “Гардэбак” спрыяла павышэнню рухомага фосфару ў субстраце і амаль не мяняла ўзровень утрымання абменнага калію. Зваротная фізіялагічная рэакцыя раслін салаты ліставой на ўжыванне бактэрыяльных прэпаратаў выявілася ў пэўна значным павелічэнні ўтрымання хларафіла а (на 31 %) і караціноідаў (на 36 %), што спрыяла значнаму павышэнню марфаметрычных характарыстык (вышыня раслін, плошча ліставай пласцінкі) і біяпрадукцыйных параметраў (сухая маса надземнай і падземнай частак) у вопытных варыянтах адносна кантрольнага варыянта ў сярэднім у 1,86 і 1,31 раза. Лабараторны вопыт праводзілі ў 3-кратнай паўторнасці.

Прадстаўлены вынікі апрабацыі канцэптуальнай мадэлі комплекснай ацэнкі прыроднага ту рысцкарэкрэацыйнага патэнцыялу, прынцыповай асаблівасцю якой з’яўляецца сістэма мэтавых паказчыкаў, дыферэнцыравана распрацаваных у адпаведнасці са структурай відаў іх турысцка-рэкрэацыйнага выкарыстання. Комплексны характар ацэнкі грунтуецца на інтэграванні медыка-біялагічнай, тэхналагічнай, псіхолага-эстэтычнай адзнак, эфект ад узаемадзеяння якіх з ужываннем ГІС-тэхналогій дазволіў выявіць структуру і геаграфію прафілюючых відаў турысцка-рэкрэацыйнага выкарыстання прыроднага патэнцыялу рэк і фактараў, якія лімітуюцца. Вынікі комплекснай ацэнкі прыроднага патэнцыялу 372 участкаў 166 рэк Беларусі паказалі найбольшую іх прыдатнасць для такіх відаў рэкрэацыі і турызму, як аматарскае рыбалоўства, аматарскае паляванне і веславанне на лодках пры нізкай долі спрыяльных участкаў рэк для купання, падводнага плавання і катання на яхтах, а таксама магчымасць рэалізацыі катання на водных лыжах на асобных участках рэк Гомельскай і Віцебскай абл. Для большасці відаў турысцка-рэкрэацыйнага выкарыстання вылучаны тры групы фактараў, якія лімітуюцца: агульныя, асаблівыя і індывідуальныя. Пры гэтым доля агульных фактараў, прадстаўленых спалучэннем гідралагічных, гідрахімічных і ландшафтных, лідзіруе для купання (84,4 %), веславання на лодках і аматарскага палявання (па 72,9 %), падводнага плавання (71,2 %) і катання на водных лыжах (53,1 %), індывідуальных фактараў марфаметрычнага характару – для катання на яхтах (56,3 %), а асаблівых фактараў гідрахімічнай прыроды – для аматарскага рыбалоўства (56,6 %). Значны працэнт індывідуальных марфаметрычных фактараў (43,6 %) зафіксаваны для катання на водных лыжах і агульных фактараў гідрахімічнага генезісу (43,4 %) – для аматарскага рыбалоўства. Геаграфічная інтэрпрэтацыя ўдзельнай вагі груп фактараў, якія лімітуюцца, вар’іруе ў разрэзе абласцей краіны і залежыць ад выгляду турысцка-рэкрэацыйнага выкарыстання. Вынікі комплекснай ацэнкі прыроднага турысцка-рэкрэацыйнага патэнцыялу рэк дазволілі стварыць навукова-практычную аснову для распрацоўкі стратэгіі развіцця воднага турызму на рэках Беларусі.