Прасторава-часавыя асаблівасці ўнутрысезоннай зменлівасці сярэднесутачнай тэмпературы паветра ў Беларусі

Праведзеныаналіз дынамікі сярэднеквадратычнага адхілення (СКА) сярэднясутачнай тэмпературы паветра на тэрыторыі Беларусі ў кожны з сезонаў года з 1955 па 2022 г. Метадам спектральна-сінгулярнага аналізу выяўлена цыклічнасць у шматгадовых ваганнях СКА сярэднясутачнай тэмпературы, якая выразна назіраецца зімой і вясной (8,25 і 8,5 года адпаведна). Вызначаны ўзыходзячы трэнд  зменлівасці  летняй  тэмпературы,  асабліва  з 1990-х гг., і сыходны трэнд зменлівасці вясновай тэмпературы за ўвесь разглядаемы перыяд. Разгледжаны значэннi і асаблівасці прасторавага змянення сярэднеквадратычнага адхілення сярэднясутачных тэмператур у розныя сезоны, разлічанага па даных метэастанцый для перыяду пацяплення клімату (1991–2022 гг.) і папярэдняга перыяду (1961–1990 гг.). Ва ўмовах пацяплення клімату на тэрыторыі Беларусі адзначаны памяншэнне ўнутрысезоннай зменлівасці сярэднясутачнай тэмпературы зімой і вясной і яе павелічэнне – летам і восенню. У Беларусі ў разглядаемыя 30-гадовыя перыяды СКА сярэднясутачных тэмператур павялічваецца ў субмерыдыянальным напрамку – на паўночны ўсход (зіма), а таксама на ўсход (вясна, восень). У летні сезон выяўлена прасторавая неаднастайнасць зменлівасці сярэднясутачнай тэмпературы.

1. Логинов, В. Ф. Изменение климата Беларуси: причины, последствия, возможности регулирования / В. Ф. Логинов, С. А. Лысенко, В. И. Мельник. – 2-е изд. – Мн. : Энциклопедикс, 2020. – 264 с.

2. Лысенко, С. А. Квазипериодические компоненты температуры воздуха в Беларуси, механизмы формирования и учет в климатических проекциях на основе глобальных численных моделей CMIP6 / С. А. Лысенко, В. Ф. Логинов // Актуальные проблемы наук о Земле: исследования трансграничных регионов : сб. материалов VІ Междунар. науч.-практ. конф., Брест, 26–28 окт. 2023 г. : в 2 ч. / Ин-т природопользования НАН Беларуси, Брест. гос. ун-т им. А. С. Пушкина, Брест. гос. техн. ун-т ; редкол.: С. А. Лысенко (гл. ред.) [и др.]. – Брест : БрГУ, 2023. – Ч. 1. – С. 3–6.

3. Логинов, В. Ф. Причины формирования холодных и теплых зим в Европейском секторе и на территории Беларуси / В. Ф. Логинов, Ю. А. Бровка // Гидрометеорология и образование. – 2022. – № 2. – С. 10–22.

4. Логинов, В. Ф. Анализ изменения частоты и интенсивности волн жары в Беларуси за период 1955–2021 гг. / В. Ф. Логинов, М. А. Хитриков // Гидрометеорология и образование. – 2022. – № 4. – С. 10–21.

5. Бровка, Ю. А. Циркуляционные условия формирования и пространственно-временнόе распределение атмосферных засух на территории Беларуси в период современного потепления климата / Ю. А. Бровка // Природные ресурсы. – 2024. – № 2. – С. 5–15.

6. Данилович, И. С. Повторяемость засух на территории Беларуси в связи с атмосферной циркуляцией в Атлантико-Европейском секторе / И. С. Данилович, Ю. А. Гледко, И. В. Тарасевич // Метеорология и гидрология. – 2023. – № 9. – С. 61–71.

7. Логинов, В. Ф. Сезонные особенности изменения климата Беларуси / В. Ф. Логинов, Ю. А. Бровка // Природопользование. – 2014. – Вып. 25. – С. 16–22.

8. Naumann, G. A Study of Intraseasonal Temperature Variability in Southeastern South America / G. Naumann, W. M. Vargas // Journal of Climate. – 2012. – Vol. 25. – Р. 5892–5903.

9. Fisсher, E. M. Future changes in daily summer temperature variability: driving processes and role for temperature extremes / E. M. Fisсher, C. Schär // Climate Dynamics. – 2009. – Vol. 33. – P. 917–935.

10. Cui, J. Intraseasonal Variability of Summertime Surface Air Temperature over mid-high-Latitude Eurasia and its prediction skill in S2S models / J. Cui, S. Yang, T. Li // Journal of Meteorological Research. – 2021. – Vol. 35. – P. 815–830.

11. The Leading Intraseasonal Variability Mode of Wintertime Surface Air Temperature over the North American Sector / W. Guan, X. Jiang, X. Ren [et al.] // Journal of Climate. – 2020. – Vol. 33. – P. 9287–9306.

12. Krauskopf, T. Trends in intraseasonal temperature variability in Europe, 1961–2018 / T. Krauskopf, R. Huth // International Journal of Climatology. – 2022. – Vol. 42. – P. 7298–7320.

13. Krauskopf, T. Trends in intraseasonal temperature variability in Europe: Comparison of station data with gridded data and reanalyses / T. Krauskopf, R. Huth // International Journal of Climatology. – 2024. – Vol. 44. – P. 3054–3074.

14. Бабина, Е. Д. Изменения интенсивности колебаний суточной температуры воздуха в диапазонах внутримесячной изменчивости на территории России в 1970–2018 гг. / Е. Д. Бабина, В. А. Семеновa // Известия РАН. Серия географическая. – 2022. – Т. 86, № 4. – С. 528–546.

15. Голяндина, Н. Э. Метод «Гусеница»-SSA: анализ временных рядов : учеб. пособие / Н. Э. Голяндина. – СПб., 2004. – 76 с.

16. Multivariate and 2D Extensions of Singular Spectrum Analysis with the Rssa Package / N. Golyandina, A. Korobeynikov, A. Shlemov, K. Usevich // Journal of Statistical Software. – 2015. – Vol. 67, № 2. – P. 1–78.

17. Статистические методы в природопользовании : учеб. пособие / В. Е. Валуев, А. А. Волчек, П. С. Пойта, П. В. Шведовский. – Брест : Брест. политехн. ин-т, 1999. – 252 с.

18. Лакин, Г. Ф. Биометрия : учеб. пособие для биол. спец. вузов – 4-е изд., перераб. и доп. / Г. Ф. Лакин. – М. : Высш. шк., 1990. – 352 с.

19. Лысенко, С. А. Пространственно-временная когерентность квазипериодических компонент метеорологических полей как основа долгосрочных прогнозов погоды / С. А. Лысенко, В. Ф. Логинов // Доклады Национальной академии наук Беларуси. – 2023. – Т. 67, № 6. – С. 499–507.